Sofistler
seyhan.net - Sofistler
Sofist kelimesinin öteden beri, biri geniş öteki dar ikianlamı vardır Bu kelimenin geniş anlamıyla: İlkçağda, sofist denilince,genellikle şair ve filozof kişiler anlaşılır Dar anlamı ise: Belli birfilozoflar topluluğuna, yani MÖ 500'de yaşamış olan filozoflar topluluğunaverilen isimdir Bundan başka sofist kelimesi, özellikle Eflâtun'un etkisiyleözel bir anlam kazanmıştır Bu kötü anlamın haklılığı savunulamaz, çünkü bu ismitaşıyanlar, felsefe tarihi bakımından hiç de önemsiz kişilerdeğildir

Bundan önce tanıttığımız filozoflar, özde, doğayı araştıranbilginlerdi Sofistler ise birer bilgin, birer araştırmacı olmayıp, her şeydenönce birer öğretmendirler Sofistlere, özellikle İran savaşından sonra,İranlıların yenilip Atina'nın siyasal ve kültürel alanda büyük bir gelişmegösterdiği dönemde rastlıyoruz

Bu dönemde Atina'da ve ona uyan ötekiYunan kentlerinde köklü (radikal) bir demokrasi iktidara gelmişti Bu demokratidare şimdiye kadarkilerden çok daha fazla insanın devlet yönetimine katılmasınısağlamıştır İşte bir yandan kültürel gelişim, öte yandan demokrasi yönetimininözellikleri o dönem Yunanistan'da eğitim yönünden geniş ölçüde bir gereksinimiortaya çıkarmıştır

Bu gereksinim, o zamana kadar özel olan ve daha çokkölelerce yönetilen eğitimin daha bir genelleşip genişlemesine neden olmuşturYeni siyasal ve sosyal koşullar, özellikle, siyasal eğitimi sağlayan genel biröğretim gereksinimi doğurmuştur Nerede böyle bir gereksinim doğarsa, orada bugereksinimi karşılayacak birtakım kimselerin ortaya çıkması doğaldır İşteSofistler de böyle bir gereksinimin ortaya çıkardığı öğreticilerdir Bununiçindir ki Sofistler, öncelikle öğretmendirler

Bunlar Yunanistan'ınçeşitli kentlerinde dolaşırlar, uğradıkları yerlerde para karşılığında dersverirler Ders vermeyi bir meslek haline getirmek, hele derslerin para karşılığıverilmesi, o zamana kadar Yunanistan'ın tanımadığı bir olaydı

Özellikletutucu çevreler için para karşılığında ders vermek pek çirkin bir davranışsayılıyordu Bu dönemi Antik dönemden ayıran en büyük farklardan biri, Antikdönemin işe az önem vermiş olmasıdır Eski Yunan'da beden gücü ile çalışmakaşağılanan bir davranış sayılıyordu Beden işlerinde ancak köleler çalıştırılırAynı şekilde, mesleğiyle geçinen zenaatkârların da toplumda saygınlığı yoktuİşte Sofistlerin ders vermeyi bir meslek yapmaları ve derslerin para karşılığıverilmesi, o dönemdeki Yunanistan'da hiç mi hiç hoşkarşılanmamıştır

Sofistlere karşı olanların başında yer alan Eflâtun,Protagoras adlı diyalogunda Sofistlerin ne biçim insanlar olduğunu ve bunlarınçalışma biçimlerini çok canlı olarak tasvir etmiştir Protagoras Sofistlerin eneskilerinden ve en büyüklerindendir

Diyalog şöyle başlar: Eflâtun'unhemen tüm diyaloglarında birinci konuşmacı olan Sokrat'ı bir gün sabah erkendenbir delikanlı yatağından uyandırır ve kendisine ünlü Protagoras'ın geldiğinicoşkuyla anlatır Delikanlı Protagoras'tan mutlaka ders almak istediğini dilegetirir Sokrat delikanlıya isteğinin erişilmez bir şey olmadığını, yeterliparası varsa isteğinin kolayca yerine gelebileceğini söyler Sonra kalkıpbirlikte Protagoras'ın konakladığı eve giderler Burada Protagoras'tan başka birkaç Sofist daha vardır

Eflâtun, Sokrat ile delikanlının eve girdiklerizaman gördüklerini çok canlı bir biçimde anlatır Protagoras büyük bir salondabir aşağı bir yukarı dolaşıyor, arkasında öğrencileri kendisini saygıylaizlemektedir Aynı salonun bir köşesinde öteki bir Sofist, Hippias gökyüzünügöstererek astronomi dersi vermektedir Salona, bitişik odadan birtakım seslergelmektedir

Bu odada da bir başka Sofist, Prodikos yattığı yerden dersveriyor Salona giren Sokrat ile delikanlı Protagoras'a yaklaşırlar ve kendisinedelikanlının isteği iletilerek ders verip veremeyeceği, verebilecekse bununhangi konuyla ilgili olacağı sorulur

Protagoras delikanlıya: Benden dersalırken günden güne daha erdemli olduğunu göreceksin, ben sana yararlı olacakşeyler, isine yardımcı olacak şeyler öğreteceğim der Bununla da astronomiöğreten Hippias'a taş atmış olur Delikanlı dersin konusunu sorunca, Protagorasbunun her şeyden önce bir vatandaşa siyaset alanında gerekli olan şeylerkonusunda olacağını, kendisine her vatandaşın bu konuda bilmesi gereken şeyleriöğreteceğini söyler

O zamanki Atina'da her vatandaşın bilmesi gerekenşeylerin başında hitabet geliyordu Sofistlerin eğitim uygulamalarının ağırlıkmerkezini hitabet oluşturuyordu Bu da belli nedenlere dayanıyordu: O zamankiAtina'da hitabet sanatını bilmek kişiye çok büyük saygınlık kazandırıyorduÇünkü devlet ile ilgili önemli kararların alındığı Halk Meclisınde hitabet çoketkili oluyordu

Ayrıca hitabet yargılama için çok gerekliydi, çünküdavacı ile davalının yargı önünde söyledikleri nutuklar, yargıçların kararlanüzerinde etkili oluyordu Tüm bunlar söylenen sözlerin güçlü olmasını gereklikılıyordu Ancak bu hitabet sanatının bazı sakıncalı yanları da yokdeğildi

Sofistlerin yaptığı gibi, istemli bir biçimde öğretilen konuşmasanatı, yalnızca karşısındakini inandırmayı temel alır İşte Sofistlerinkarşıtları onları özellikle bu yönden eleştirmekte ve sorgulamakta haklıdırlarSofistlerin kötü ünlerinin başlıca nedenlerinden biri bu hitabetanlayışlarıdır

Sofistlerin öteki bir özelliği ise, özellikle insankonusuyla uğraşmalarıdır Onlar bu konuyu ele aldıkları zaman, kuşkusuz, bazışeyleri biliyorlardı Kendilerinden öncekilere yabancı olmayan Sofistler, insanile ilgilendikleri için, tarih konusuna da yabancı değildiler Bu konuda dakendilerinden önceki felsefe okullarından hiçbirine katılmadılar, onlar arasındayalnızca karşılaştırmalar yapmakla yetindiler

Bu karşılaştırmalarsonunda şu sonuca vardılar: Şimdiye kadar ki felsefe, evren konusunda tutarlıbir anlayış elde edememiştir Söz gelişi Heraklit ile Elealılar arasında birzıtlık vardır Heraklit her şeyi oluş durumunda görür ve bu oluş içinde sabitolan, kalıcı bir şeyin var olduğunu reddeder Elea'lılar ise, tam tersine, oluşureddeder

Gerçek varlığın başlangıcı ve sonu olmayan bir süreklilik, birkalış olduğunu ileri sürerler Unsurlar konusunda da filozoflar bir uzlaşmayavarabilmiş değildir Birisi ana unsurun su, birisi hava, bir başkası ise ateşolduğunu savunur En sonunda bir filozof bunlara toprağı da katarak dört unsurunda ilke olduğunu öne sürmüştür Anaksagoras ile Demokrit arasında da biranlaşmazlık söz konusudur: Anaksagoras'a göre evrenin başlangıcında, belli birplâna göre yaratan bir ruh vardır

Demokrit ise doğada ancak makinaişleyişi cinsinden (mihaniki) bir zorunluluk olduğunu savunur Sofistlere göre:Ne kadar filozof varsa, evrenin yapısı hakkında o kadar görüş vardır Buyüzdendir ki, bu filozoflar gerçeği öğretemezler Her filozof kendidüşüncelerinin doğru, başkalarının-kilerin yanlış olduğunu savunur Burada şusoru öne çıkar: Acaba, gerçek diye bir şey var mıdır?

Tüm görüşlerdenherbiri ötekiyle çeliştiğine göre, geriye gerçek diye bir şey kalır mı?Kanıtlanabilir bir gerçek karşısında duyulan kuşku ile hitabette karşıdakiniinandırmayı amaçlayan kuşku arasında bir uyum vardır Felsefe tarihinde, bilgiteorisi açısından, ilk şüpheciler Sofistlerdir Sofistler, tümel bir gerçeğinvarlığından ilk şüphelenenlerdir Sofistler teorik alanda şüpheci, uygulamaalanında öğretmen ve hitabet öğreticileridir Ayrıca onlar özellikle insankonusu ile ilgilenirler, doğa konuları, bunların ilgi alanının dışındakalır